Matka odłożyła słuchawkę bez słowa. Nie zdziwiłam się. Od trzydziestu lat obrażała się, kiedy życie toczyło się inaczej, niż zaplanowała.
W czwartek rano siedziałyśmy w kuchni mojego mieszkania. Dwa pokoje, balkon na podwórko ze śmietnikiem, kupione za kredyt jeszcze zanim córka poszła do liceum. Na parapecie stoi mój stary czajnik z fajansu, z odpryśniętym dzióbkiem — pamiątka po babce, której nikomu nie wolno wyrzucić. Kiedy stawiałam na stole herbatę, zadzwonił domofon.
— To babcia — powiedziała córka i spojrzała na zegarek. Do obrony zostały trzy godziny.
Matka przyjechała rano pociągiem z Katowic, gdzie mieszkała od miesiąca u cioci na Bogucicach. Weszła w rozpiętym płaszczu i od progu zaczęła, że tak dłużej być nie może. Że ona dzwoni, pisze, prosi o pomoc, a ja znowu latam po uczelniach, zamiast pomóc rodzonej matce. Powiedziała, że skoro już tu jest, to muszę pojechać z nią do adwokata w sprawie działki po ojcu, bo sprawa nie może dłużej czekać, a jej dawna sąsiadka spod siódemki, ta, co podobno pamięta wszystko z lat osiemdziesiątych, obiecała zeznawać.
— Mamo, dziś jest obrona — powiedziałam. — Po obronie porozmawiamy. Ale do adwokata w Katowicach dziś nie pojadę, to dwieście osiemdziesiąt kilometrów, a nie druga strona miasta.
Matka podniosła oczy na wnuczkę. Wnuczka piła herbatę z tego fajansowego kubka. Matka patrzyła na nią tak, jakby patrzyła na rzecz od dawna zepsutą. Jak wtedy, gdy ojciec odszedł i zostawił nas w niedzielę w mieszkaniu pełnym niedomytych szklanek po gościach.
— Ty zawsze wolisz cudze — powiedziała matka. — Obce dziecko, obcy pies, obcy klient. A jak matka prosi, to nie ma czasu.
Córka odstawiła kubek. Ręce jej drżały, mimo że krople z apteki wypiła całe — kubek na spodku tańczył, jakby drżenie przelało się z palców na porcelanę.
— Idź się przebrać — powiedziałam do córki, nie do matki. — Czekam na dole.
Matka wyszła pierwsza. Na klatce pachniało kapustą i mokrym tynkiem. Drzwi zamknęłam na dwa spusty, klucz schowałam do tylnej kieszeni. W bramie, obok rowerów, stał sąsiad z piątego piętra z psem, mieszańcem o imieniu Drops. Pies polizał mi dłoń. Matka odwróciła się z takim obrzydzeniem, że Drops zaskomlał.
Przy uczelni matka usiadła na murku i zapaliła. Powiedziała, że zrobię z wnuczki panią profesor, a matka umrze w biedzie i nikt się nie pofatyguje. Pytała, po co dziewczynie doktorat z fizjologii, skoro może otworzyć gabinet kosmetyczny i zarabiać. Dodała, że na wesele ciotki z Radomia musimy znaleźć pieniądze, bo wstyd byłoby przyjechać autem sprzed dwudziestu lat.
Weszłam do budynku. Na korytarzu pachniało pastą do podłóg i kurzem z kaloryferów. Córka zniknęła za drzwiami sali. Usiadłam pod oknem, na ławce przy automacie z kawą. Kawę wzięłam z mlekiem, choć nie znoszę mleka — po prostu nie chciało mi się czytać przycisków.
Obrona trwała czterdzieści minut. Wyszła zadowolona; przyniosła mi suchą bułkę z serem, bo pan z dziekanatu powiedział, że stołówka zamknięta. Zapytała, czy babcia dalej czeka.
Czekała. Siedziała na tym samym murku, torebka na kolanach, papieros dogasał jej między palcami. Powiedziała, że dzwoniła do adwokata i przełożyła na sobotę, na piętnastą. W Katowicach. Że mam się zbierać, bo ma jeszcze pociąg powrotny za dwie godziny i chce, żebym odprowadziła ją na dworzec i obiecała, że w sobotę przyjadę.
— Mamo, w sobotę pojadę — powiedziałam. — Ale dziś odprowadzę cię na dworzec i tyle. Mam za sobą noc dyżuru i córkę, która dopiero co obroniła doktorat.
— Zawsze tak mówisz — odpowiedziała. — Mówiłam: nie ma sprawy. A ty znowu swoje.
Patrzyła na mnie, jakby czekała, że teraz przeproszę. Jakby nagle cała moja praca, szesnaście lat dyżurów nocnych, kredyt, podzielnik na klatce, córka, która tydzień temu zadzwoniła i powiedziała: „Mamo, mam trzy propozycje pracy i wszystkie są poza miastem” — wszystko to miało się skurczyć do tej jednej sprawy w kancelarii na Koszutce.
Nie krzyczałam. Zapięłam córce kurtkę, bo od strony Wisły ciągnął chłodny wiatr. Odprowadziłyśmy matkę na Dworzec Centralny. Na peronie, tuż przed odjazdem, rzuciła peta na tory i wtedy powiedziała to zdanie, dla którego przyjechałam tu z urlopu.
— Twoja córka to nie twoja rodzina. Twoja rodzina to ja. I tyle masz. Tyle, ile zrobiłam dla ciebie.
Córka otworzyła usta. Ja powiedziałam tylko: „Widzisz, mamo, dlatego nie przyjdę w niedzielę”.
Matka weszła do wagonu. Nie machnęła. Pociąg ruszył, a ja jeszcze chwilę stałam na peronie, patrząc na ostatni wagon, taka pusta, jakby trzymałam w rękach coś, co dawno oddałam.
Do domu wróciłyśmy po ciemku. W przedpokoju kopnęłam w pudełko z rzeczami po ojcu. Leżało tam od lat: klucze po motorze, złoty sygnet, niedokończony list do matki, którego nikt nie miał odwagi przeczytać na głos. Kilka razy już wcześniej brałam ten list do ręki i odkładałam, jakby sam ciężar koperty ostrzegał, że lepiej nie wiedzieć. Tym razem otworzyłam. Był napisany na papierze w kratkę i zaczynał się od: „Maryla, ten dom od dawna nie jest mój — działkę przy Zapolskiej zapisałem dziewczynom, bo wiedziałem, że ty ją sprzedasz przy pierwszej okazji”.
Na dnie tego samego pudełka, pod listem, leżała koperta z pieczątką kancelarii notarialnej. Pamiętałam tę kopertę z dzieciństwa — matka chowała ją zawsze najgłębiej, ilekroć porządkowała szafę, i nigdy nie pozwalała mi jej dotknąć. Otworzyłam ją dopiero teraz. Był w niej akt notarialny sprzed dziesięciu lat — darowizna działki przy ulicy Zapolskiej na rzecz moją i córki, sporządzona przez ojca jeszcze za życia. Podpisana, opieczętowana, gotowa. Nikt jej nigdy nie zgłosił do księgi wieczystej. Ojciec zmarł miesiąc później, a matka, sprzątając po nim, musiała schować kopertę razem z resztą rzeczy — wiedząc aż za dobrze, co w niej jest, skoro przez lata pilnowała, żeby nikt jej nie znalazł.
Córka szukała w sieci kursów doszkalających z histologii. Siedziałam przy kuchennym stole i długo patrzyłam na pieczęć notariusza na dokumencie, próbując zrozumieć, ile lat przeleżał w tym pudełku, czekając, i ile razy matka musiała go widzieć, zanim znowu zamykała pudełko.
W piątek zadzwoniłam do kancelarii w Katowicach — tej samej, do której umawiała mnie matka, tyle że w zupełnie innej sprawie. Umówiłam się na poniedziałek.
Bo teraz rozumiałam, że cała ta nagła podróż do adwokata, ta presja, żeby jechać natychmiast, nie była wcale o działce w takim sensie, w jakim mówiła matka. To była zasłona, jak zawsze — coś, co miało mnie tam ściągnąć, cokolwiek by to było, zanim ja sama dobiorę się do dokumentów. Chodziło o to, żebym znów przyjechała, znów rzuciła wszystko i znów była jej. Jak wtedy, gdy ojciec odszedł, a ja jako siedemnastolatka sprzątałam domy po ludziach, żeby mieć na jej papierosy. Jak wtedy, gdy rzuciłam studia wieczorowe, bo ona zachorowała i potrzebowała opieki, a potem okazało się, że lekarz przepisał jej tylko potas.
Ale to ja przez te wszystkie lata nosiłam w kieszeni jej wizytówki, jej listy polecone, jej problemy z sąsiadami, jej awizowane przesyłki i jej przekonanie, że ja nie mam nic do roboty poza tym, żeby być na każde jej skinienie.
W poniedziałek pojechałam do Katowic sama. Notariusz, starszy mężczyzna w okularach na łańcuszku, obejrzał dokument długo i w końcu powiedział, że sprawa jest prosta — trzeba złożyć wniosek o wpis do księgi wieczystej, a darowizna, choć spóźniona o dekadę, jest ważna. Córka, z którą byłam na głośnomówiącym, zapytała, czy to znaczy, że babcia nie ma już nic do powiedzenia w sprawie tej ziemi. Notariusz położył dłoń na dokumencie i powiedział: „To znaczy, że ta działka od dziesięciu lat należy do pani i pani córki. Trzeba to było tylko zapisać na papierze urzędowym”.
Matka zadzwoniła wieczorem. Wiedziała, że byłam u notariusza — doniosła jej sąsiadka spod siódemki, ta sama, która podobno pamięta wszystko. Krzyczała, że jestem gorsza od ojca, że to on nauczył mnie takiej zdrady, że działka zawsze miała być jej zabezpieczeniem na starość.
— Mamo — powiedziałam. — Ten dokument jest podpisany przez tatę dziesięć lat temu. Ja go tylko znalazłam. A ty go chowałaś przez wszystkie te lata, więc chyba wiedziałaś, co w nim jest.
Krzyczała dalej. Z daleka słyszałam psa, tego Dropsa, który szczekał na klatce, może na nią, może na kogoś innego.
Słuchałam, kołysząc w dłoni ten stary fajansowy kubek z odpryśniętym dzióbkiem.
Potem powiedziała, że przyjedzie do mnie, że zabierze swoje rzeczy z mieszkania, bo skoro jestem taka, to nie chce mieć u mnie nawet szczoteczki do zębów.
— Mamo — powtórzyłam spokojnym głosem. — Ty nie mieszkasz u mnie od miesiąca. Wyprowadziłaś się do cioci na Bogucice, sama tak zdecydowałaś, bo powiedziałaś, że ci u mnie ciasno. Byłaś dziś w Warszawie tylko w odwiedzinach, po to, żeby zabrać mnie do adwokata. Nie masz tu nic do zabrania.
Po drugiej stronie zapadła cisza — taka, jaką pamiętam z dzieciństwa, kiedy tłukła szklankę i nikt nie wiedział, po co ją wzięła do ręki.
Oddałam słuchawkę na widełki. Zabrałam córce z kolan laptop, wyszłam na balkon. Dropsa nie było. Na śmietniku siedziała wrona, równo i cierpliwie, jakby czekała, aż powiem coś jeszcze.
Nie powiedziałam nic.
We wtorek wniosłam opłatę roczną za wieczyste użytkowanie działki przy Zapolskiej — dwieście osiemdziesiąt złotych. Rachunek zapisałam na córkę. To była pierwsza decyzja o tej ziemi, której matka nie podjęła za mnie.
W sobotę, tę samą, na którą pierwotnie umawiała nas do adwokata, pojechałyśmy z córką do Katowic — już nie do kancelarii matki, tylko odebrać z depozytu notarialnego resztę dokumentów po ojcu. Zjadłyśmy leniwe w barze przy Dworcu Głównym. Miałyśmy zaplanowany wieczorny pociąg powrotny do Warszawy, ale poszłyśmy jeszcze na spacer po Nikiszowcu i spóźniłyśmy się na peron o trzy minuty.
Kupiłyśmy nowe bilety na pociąg wcześnie rano i zostałyśmy w Katowicach na noc, w małym hotelu przy Mariackiej. Do Warszawy wróciłyśmy w niedzielę, bez pośpiechu i bez telefonu od matki.
Bilet, który kupiłam wcześniej z myślą, że może jednak pojadę do niej w odwiedziny, tak jak dawniej, został w kieszeni płaszcza. Nie miałam już powodu, żeby z niego skorzystać.
